Historische Topvrouwen #3: Joke Smit

‘Mannenhaat is niet rendabel’

Voorvechtster emancipatie was een spraakmaker

JOKE-SMIT-2100×1188

De Joke Smit-prijs. Het Joke Smit Instituut. Het Joke Smit College. Alle Joke Smit-straten. De vrouw die een halve eeuw geleden de tweede feministische golf op gang bracht. Die al op 48-jarige leeftijd te vroeg afscheid moest nemen van de wereld. Het ontbreekt haar niet aan vernoemingen. Is dat een succes te noemen? Het aantal vrouwen in de Tweede Kamer is deze eeuw nog niet zo laag geweest.

Het huisvrouwschap

Ouders die beiden werken: hij als directeur van een lagere school en zij als lerares op een huishoudschool. Geen standaard gezinssituatie voor die tijd. Als oudste, met 5 jongere broertjes en zusjes, ontwikkelt Joke hierdoor een groot verantwoordelijkheidsgevoel. Na een studie Franse taal- en letterkunde aan de Universiteit van Amsterdam gaat ze in 1955 aan de slag als lerares Frans. Ze trouwt het jaar daarop en krijgt twee kinderen. Een ‘standaard’ verloop van het leven.

Dit verandert in 1967. In het themanummer van het deftige blad De Gids over onbehagen neemt Joke de positie van de vrouw onder de loep. Het moederschap, arbeid en reproductieve rechten passeren allemaal de revue in haar artikel ‘Het onbehagen bij de vrouw‘. Volgens Smit heeft de vrouw te maken met twee problemen: gelijke betaling en de algemene positie van vrouwen in de maatschappij. Terwijl gelijke betaling dankzij de aanvaarding van de richtlijn van de Europese Commissie voor gelijke beloning in 1976 een “korte-baan probleem” is, ligt de oplossing bij het andere probleem niet snel in het verschiet. De oorzaak? De vorm van het huwelijk. “Voor de man zijn huwelijk en vaderschap maatschappelijk gezien incidenten, voor de vrouw niet. Een vrouw kiest in de meeste gevallen bovendien een levenswijze, het huisvrouwschap”, aldus Smit. Dit persoonlijke pleidooi vormt het startschot van haar carrière als activiste voor de “vrouwenaangelegenheid”. Ook sluit ze zich aan bij de Partij van de Arbeid (PvdA).

Mannenhaat

Joke’s oproep voor een eerlijkere rolverdeling tussen man en vrouw is voor veel vrouwen herkenbaar. ‘Het onbehagen bij de vrouw’ valt in de smaak. Samen met wetenschappelijk medewerkster, journaliste en politica Hedy d’Ancona richt Joke daarom in 1968 de actiegroep Man-Vrouw Maatschappij (MVM) op. De taakverdeling was vanaf het begin af aan duidelijk: d’Ancona was de spreekster, Smit de schrijfster. Een schot in de roos. De leden stromen toe en de beweging wordt een succes. Onder haar voorzitterschap slaat MVM een unieke richting in: de actiegroep sluit de aanwezigheid en werkzaamheid van mannen niet uit. Integendeel, feminisme is een emancipatiebeweging van zowel mannen als vrouwen. Dit verandert na de komst van de Dolle Mina’s, MVM radicaliseert en mannen zijn niet meer welkom. Opvattingen waar Smit zich niet in kan vinden. “Mannenhaat is niet rendabel, ofschoon ik er af en toe wel eens last van heb”, aldus Smit. Tijd voor Joke om de voorzittershamer van MVM dan ook naast zich neer te leggen.

HEDY-DANCONA-800
Hedy d’Ancona

Krachtmeting

Stilzitten doet ze echter niet. Smit was resultaatgericht en besteedt veel energie en tijd aan de ‘vrouwenzaak’. Gemakkelijk was ze dan ook niet; niet voor haar directe omgeving maar ook zeker niet voor zichzelf. Of zoals Hedy d’Ancona het mooi samenvat: “Ik herinner me niet, dat we ooit langer dan enkele ogenblikken over koetjes en kalfjes, over onszelf en de onzen spraken. Altijd ging het over het werk dat we moesten doen. Als ik Joke tegenkwam – en dat is al die jaren zo gebleven, ook toen we al lang niet meer zo dagelijks met MVM bezig waren – dan was het zij die zei ‘ik heb een plannetje – moet je horen”.

Joke wil meer, ze heeft haast. In 1970 duikt ze dan ook de politiek in. Ze neemt namens de PvdA als enige vrouw zitting in de Amsterdamse gemeenteraad. Een succes wordt het niet en ze besluit al na één jaar af te treden. “In dat ene jaar heb ik meer seksuele krachttermen gehoord en schuine moppen dan in de hele rest van mijn leven bij elkaar”, aldus Smit. In haar afscheidsrede spaart ze de politiek niet. Ze vergelijkt de politiek met de apenrots. Net als bij apen gaat het in de politiek namelijk om een krachtmeting waarbij één vraag centraal staat: “wie kan de grootste pik opzetten?”. Dit politieke krachtsvertoon heeft volgens Smit een duidelijke functie: “Het heeft tot doel ons weg te duwen, ons te laten voelen dat we ons bevinden op verboden terrein. Wij kunnen niet helemaal worden weggejaagd, want we zijn nu eenmaal gekozen, maar ons wordt wel te verstaan gegeven dat we genoegen dienen te nemen met een heel klein plaatsje”. Harde woorden. Desondanks verliest Joke niet haar vertrouwen in de politiek. Ze blijft actief lid van de PvdA.

5-urige werkdag

Smit is een vrouw op een missie voor de ‘vrouwenzaak’. En tegelijkertijd ook betrokken met de mensen die ze in dat kader ontmoet. “Ik ken eigenlijk niemand die – als ik in de puree zat – zó aardig en betrokken zei: ‘Meid, wat rot voor je’. Maar hoe moeilijk de ‘meid’ ook zat – het werk moest gedaan”, aldus Hedy d’Ancona. Terwijl veel feministen blijven hangen bij bewustwording, gaat Joke een stap verder. Herverdeling van de macht en evenveel vrouwen als mannen in alle beroepen staan centraal in haar strijd. Het succes van feminisme hangt volgens Smit namelijk af van organisatiestructuren.

Ze richt haar vizier dan ook op het leggen van andere fundamenten onder de samenleving. Goede bedoelingen werken gelijkheid niet in de hand, veranderingen in de levensstructuur van mannen en vrouwen wel. Geïnspireerd door de Britse grondlegger van de hedendaagse macro-economie Keynes, lanceert Joke in 1977 dan ook haar bekendste idee: het instellen van een dertigurige werkweek – later zelfs een vijfurige werkdag – voor mannen én vrouwen. Een maatregel voor een betere verdeling op het gebied van opvoeding, huishoudelijk werk en arbeid. Pas dan kan er sprake zijn van een gelijker en gevarieerder leven voor mannen en vrouwen. Een vooruitstrevend en inmiddels omstreden idee. Zo is een Zweeds experiment met een werkdag van zes uur om de effectiviteit van werknemers te bevorderen na twee jaar stopgezet. De kosten liepen te hoog op.

‘Gewoon meedoen’

Geen toekomstgerichte idealen, maar het veranderen van het hier en nu. Daar gaf Joke de voorkeur aan. Haar ongeneeslijke ziekte dwingt haar uiteindelijk al in 1981 om terug te blikken op haar levenswerk en na te denken over de toekomst. In een groot interview met Hedy d’Ancona, ‘’t kan helaas niet zonder vrouwenpartij‘, concludeert Smit dat ‘gewoon meedoen’ voor vrouwen niet aan de orde is.

Een halve eeuw later lijkt veel veranderd: vrouwen krijgen meer kansen en anticonceptie is de norm. Niettemin zijn de onderliggende ideeën over de rol van de vrouw niet extreem veranderd. Vrouwen doen nog steeds het meeste huishoudwerk en werken vaker parttime. En met 54 vrouwelijke leden in een 150-koppige Kamer is het politieke speelveld in 2017 meer een mannendemocratie dan een mensendemocratie.

De huidige tijd vraagt dan ook om een nieuwe generatie Joke Smitten. Voor deze lichting heeft zijzelf een duidelijke boodschap achtergelaten op haar grafsteen: ‘Zusters, weest moedig, scherpzinnig, eendrachtig’. Zodat vrouwen over 50 jaar wél gewoon mee kunnen doen.

Wil je reageren? Doe mee aan het gesprek op community.topvrouwatwork.nl